สารเคมีใช้แล้ว จากโรงงาน จัดการอย่างไรให้ปลอดภัยและถูกต้อง

          สารเคมีใช้แล้ว โรงงานอุตสาหกรรมหลายแห่งจำเป็นต้องใช้สารเคมีในกระบวนการผลิต ไม่ว่าจะเป็นกรด ด่าง ตัวทำละลาย น้ำยาทำความสะอาด น้ำยาชุบโลหะ น้ำยากัดผิว หรือสารเคมีเฉพาะทางอื่น ๆ เมื่อสารเหล่านี้หมดประสิทธิภาพ เสื่อมคุณภาพ หรือไม่สามารถนำกลับมาใช้ในกระบวนการได้อีก ก็จะกลายเป็นสารเคมีใช้แล้ว ที่โรงงานต้องจัดการอย่างเหมาะสม

ประเด็นสำคัญคือ สารเคมีใช้แล้วบางชนิดอาจยังมีคุณสมบัติกัดกร่อน ไวไฟ เป็นพิษ หรือมีโลหะและสารอันตรายปนเปื้อนอยู่ การจัดเก็บรวมกัน การเทลงระบบระบายน้ำ หรือส่งออกไปกำจัดโดยไม่ตรวจสอบให้ชัดเจน อาจสร้างทั้งความเสี่ยงด้านความปลอดภัย สิ่งแวดล้อม และการปฏิบัติตามกฎหมาย

ดังนั้นการจัดการสารเคมีใช้แล้วจึงไม่ใช่การเอาของเสียออกจากโรงงาน แต่ต้องเริ่มตั้งแต่การรู้ว่า สารนั้นคืออะไร มีคุณสมบัติอย่างไร ต้องเก็บอย่างไร และควรส่งไปจัดการด้วยวิธีใด

ติดต่อบริการกำจัดสารเคมีใช้แล้ว

สารเคมีใช้แล้วควรจัดการอย่างไร

• • ต้องรู้ก่อนว่าสารเคมีที่กลายเป็นของเสียคือสารอะไร และมีสารปนเปื้อนอะไรอยู่
  • ไม่ควรนำสารเคมีต่างชนิดมาผสมกันโดยไม่มีการประเมินความเข้ากันได้
  • ควรแยกภาชนะ ติดฉลาก และจัดพื้นที่เก็บให้เหมาะกับคุณสมบัติของสาร
  • พิจารณาก่อนว่าสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ Recovery หรือ Recycling ได้หรือไม่
  • หากต้องนำออกนอกโรงงาน ควรตรวจสอบผู้ขนส่ง ผู้รับดำเนินการ และวิธีจัดการให้เหมาะกับของเสียแต่ละประเภท

สารเคมีใช้แล้วคืออะไร?

สารเคมีใช้แล้ว คือสารเคมีที่ผ่านการใช้งานในกระบวนการผลิตหรือกิจกรรมภายในโรงงานแล้ว และไม่สามารถนำกลับมาใช้ตามวัตถุประสงค์เดิมได้ทันที

ไม่ได้หมายความว่าสารนั้นจะต้องหมดสภาพ 100% เสมอไป เพราะของเหลวที่ถูกถ่ายออกจากกระบวนการอาจยังมีสารเคมีเหลืออยู่ในความเข้มข้นสูง เพียงแต่คุณสมบัติไม่เป็นไปตามข้อกำหนดของการผลิตแล้ว

• • กรดใช้แล้ว
  • ด่างใช้แล้ว
  • น้ำยากัดโลหะใช้แล้ว
  • น้ำยาชุบโลหะเสื่อมสภาพ
  • Solvent หรือตัวทำละลายใช้แล้ว
  • น้ำยาทำความสะอาดชิ้นงาน
  • น้ำยาลอกสีหรือสารเคลือบ
  • สารเคมีจากห้องปฏิบัติการ
  • สารเคมีหมดอายุ
  • สารเคมีที่ไม่ได้ใช้งานและต้องการนำออกจากโรงงาน

สารเคมีเหล่านี้มีคุณสมบัติแตกต่างกันอย่างมาก จึงไม่ควรใช้วิธีจัดการเดียวกันกับสารเคมีทุกชนิด

สารเคมีใช้แล้วจากโรงงานเกิดขึ้นจากไหนบ้าง

สารเคมีใช้แล้วไม่ได้เกิดเฉพาะในโรงงานเคมี แต่สามารถพบได้ในอุตสาหกรรมหลากหลายประเภท

1. กระบวนการชุบและปรับสภาพผิวโลหะ

อุตสาหกรรมชุบโลหะ ชิ้นส่วนยานยนต์ และอิเล็กทรอนิกส์ อาจใช้กรด ด่าง น้ำยาชุบ และสารสำหรับเตรียมผิว เมื่อความเข้มข้นของสารเปลี่ยนไปหรือมีสิ่งปนเปื้อนสะสมมากขึ้น สารละลายบางส่วนอาจต้องถูกนำออกจากกระบวนการและเข้าสู่ระบบจัดการของเสีย

2. การผลิตแผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์

การผลิต PCB มีการใช้สารเคมีหลายประเภท เช่น น้ำยา Etching กรด ด่าง Cleaner และสารสำหรับปรับสภาพพื้นผิว สารเคมีใช้แล้วบางชนิดอาจมีทองแดง นิกเกิล ดีบุก หรือโลหะอื่นสะสมอยู่ จึงจำเป็นต้องพิจารณาทั้งความอันตรายและความเป็นไปได้ในการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์

3. การทำความสะอาดเครื่องจักรและชิ้นงาน

โรงงานที่ใช้ Solvent หรือน้ำยาทำความสะอาดอาจมีของเสียที่ปนเปื้อนน้ำมัน สี จาระบี หรือสารอินทรีย์ต่างๆ ของเสียกลุ่มนี้บางประเภทมีคุณสมบัติไวไฟ จึงต้องให้ความสำคัญกับภาชนะและพื้นที่จัดเก็บ

4. ห้องปฏิบัติการและฝ่ายควบคุมคุณภาพ

สารเคมีจาก Lab อาจมีปริมาณต่อชนิดไม่มาก แต่มีความหลากหลายสูง ทั้งกรด ด่าง ตัวทำละลาย สารรีเอเจนต์ และสารมาตรฐาน การนำสารหลายชนิดมารวมกันโดยไม่ทราบองค์ประกอบอาจทำให้การจัดการยากและเพิ่มความเสี่ยงโดยไม่จำเป็น

5. สารเคมีหมดอายุหรือไม่ได้ใช้งาน

บางครั้งสารเคมีไม่ได้กลายเป็นของเสียเพราะผ่านกระบวนการผลิต แต่เกิดจากการหมดอายุ เปลี่ยนสูตร ยกเลิกสายการผลิต หรือมีวัตถุดิบคงคลังเหลืออยู่ สารเหล่านี้ก็ควรได้รับการตรวจสอบก่อนตัดสินใจว่าจะนำกลับไปใช้ ส่งคืนผู้ขาย หรือส่งเข้าสู่กระบวนการจัดการที่เหมาะสม

ทำไมสารเคมีใช้แล้วจึงต้องระวังเป็นพิเศษ

ความเสี่ยงไม่ได้เกิดจากคำว่าสารเคมี เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก คุณสมบัติของสาร ความเข้มข้น สารปนเปื้อน ปริมาณ และวิธีที่โรงงานจัดการ

มีฤทธิ์กัดกร่อน

กรดหรือด่างบางชนิดสามารถทำลายผิวหนัง อุปกรณ์ ภาชนะ หรือพื้นผิวได้ หากภาชนะไม่เหมาะสมอาจเกิดการรั่วซึมขึ้นได้

สามารถเกิดปฏิกิริยากับสารชนิดอื่น

การที่สารเคมีสองชนิดเป็นของเหลวเหมือนกัน ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถเทรวมกันได้

สารบางชนิดเมื่อผสมกันอาจเกิดความร้อน ก๊าซ ไอระเหย หรือปฏิกิริยาที่ไม่ต้องการ ดังนั้นการแยกของเสียตั้งแต่ต้นทางจึงมีความสำคัญ

อาจมีคุณสมบัติไวไฟ

ตัวทำละลายและสารอินทรีย์บางประเภทสามารถติดไฟได้ง่าย การจัดเก็บจึงต้องพิจารณาเรื่องแหล่งกำเนิดประกายไฟ การระบายอากาศ และภาชนะที่เหมาะสม

อาจมีโลหะหรือสารอันตรายปนเปื้อน

สารเคมีที่ผ่านกระบวนการผลิตอาจไม่เหมือนกับสารตั้งต้นอีกต่อไป

เช่น น้ำยาที่ใช้กับกระบวนการชุบหรือกัดโลหะ หลังใช้งานอาจมีทองแดง นิกเกิล ดีบุก หรือโลหะอื่นสะสมอยู่ การเลือกวิธีจัดการจึงควรดูองค์ประกอบของของเสียจริง ไม่ใช่อ้างอิงจากชื่อผลิตภัณฑ์ก่อนใช้งานเพียงอย่างเดียว

สารเคมีใช้แล้วควรจัดการอย่างไร

แนวทางที่เหมาะสมควรเริ่มตั้งแต่ภายในโรงงาน ไม่ใช่เริ่มเมื่อรถของผู้รับกำจัดมาถึงแล้ว

ขั้นตอนที่ 1 รู้ว่าสารเคมีคืออะไร

โรงงานควรมีข้อมูล หากข้อมูลไม่เพียงพอ อาจต้องพิจารณาการวิเคราะห์ตัวอย่างก่อนกำหนดวิธีจัดการ

• • สารมาจากกระบวนการใด
  • เป็นกรด ด่าง Solvent หรือสารประเภทใด
  • ผ่านการใช้งานกับอะไรมาแล้ว
  • มีโอกาสปนเปื้อนโลหะหรือสารอื่นหรือไม่
  • มีปริมาณประมาณเท่าใด

ขั้นตอนที่ 2 แยกของเสียตั้งแต่ต้นทาง

หนึ่งในหลักการสำคัญคือ อย่าผสมของเสียโดยไม่จำเป็น

ตัวอย่างเช่น กรดใช้แล้ว Solvent และสารละลายที่มีโลหะควรได้รับการพิจารณาแยกกัน เพราะแต่ละกลุ่มอาจมีวิธี Recovery หรือ Treatment ต่างกัน การแยกที่ดีตั้งแต่ต้นทางยังช่วยลดโอกาสที่ของเสียซึ่งเดิมสามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้ จะสูญเสียคุณค่าเพราะถูกนำไปผสมกับของเสียชนิดอื่น

ขั้นตอนที่ 3 เลือกภาชนะให้เหมาะสม

ภาชนะควรเหมาะกับคุณสมบัติของสารและอยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน ไม่รั่ว ไม่แตกร้าว และสามารถปิดได้อย่างเหมาะสม

ไม่ควรเลือกภาชนะจากความสะดวกเพียงอย่างเดียว เช่น นำถังที่เคยบรรจุสารชนิดหนึ่งไปใส่สารอีกชนิดโดยไม่ตรวจสอบความเข้ากันได้

ขั้นตอนที่ 4 ติดฉลากให้ชัดเจน

การระบุข้อมูลบนภาชนะช่วยลดความผิดพลาดระหว่างการจัดเก็บ การเคลื่อนย้าย และการส่งมอบ ข้อมูลควรทำให้ผู้เกี่ยวข้องสามารถทราบได้ว่าเป็นของเสียอะไร มาจากส่วนใด และมีข้อควรระวังอย่างไร

หลีกเลี่ยงการใช้คำกว้างๆ เช่น Chemical Waste กับทุกถังโดยไม่มีข้อมูลเพิ่มเติม เพราะเมื่อมีของเสียหลายชนิดอยู่ในพื้นที่เดียวกัน จะทำให้การตรวจสอบย้อนหลังยากขึ้น

ขั้นตอนที่ 5 จัดพื้นที่พักของเสียอย่างเป็นระบบ

พื้นที่จัดเก็บควรออกแบบให้เหมาะกับลักษณะของเสีย และช่วยจำกัดผลกระทบหากเกิดการรั่วไหล ควรมีการแยกกลุ่มของเสียที่ไม่ควรอยู่ร่วมกัน รวมถึงกำหนดเส้นทางการเคลื่อนย้ายให้ลดโอกาสเกิดอุบัติเหตุ

ขั้นตอนที่ 6 พิจารณาว่าต้องกำจัดจริงหรือไม่

สารเคมีใช้แล้วบางชนิดอาจยังมีคุณค่าทางทรัพยากร

ตัวอย่างเช่น

• • Solvent บางประเภทสามารถนำไป Recovery ได้
  • สารละลายที่มีโลหะอาจเหมาะกับการนำโลหะกลับมาใช้ใหม่
  • กรดหรือด่างบางประเภทอาจสามารถผ่านกระบวนการคืนสภาพ
  • สารบางชนิดอาจสามารถส่งคืนผู้ผลิตหรือผู้ขายได้ตามเงื่อนไข

กรมโรงงานอุตสาหกรรมมีรหัสวิธีการจัดการที่ครอบคลุมตั้งแต่การใช้ซ้ำ การส่งกลับผู้ขาย การนำทรัพยากรกลับมาใช้ใหม่ ไปจนถึงการบำบัดและกำจัด จึงสะท้อนว่าการจัดการของเสียไม่จำเป็นต้องจบด้วยการทำลายเสมอไป

ก่อนส่งสารเคมีออกจากโรงงาน ต้องตรวจสอบอะไร?

การเลือกบริษัทรับกำจัดไม่ควรพิจารณาเพียงว่าใครรับได้ หรือ ใครให้ราคาถูกกว่า ควรตรวจสอบอย่างน้อย 4 เรื่องสำคัญ

1. ผู้รับดำเนินการรองรับของเสียประเภทนั้นจริงหรือไม่

ของเสียแต่ละประเภทต้องใช้กระบวนการต่างกัน โรงงานจึงควรทราบว่าสารเคมีที่จะส่งออกไปจะเข้าสู่กระบวนการใด และปลายทางมีความสามารถรองรับหรือไม่

2. วิธีจัดการเหมาะกับคุณสมบัติของเสียหรือไม่

สารที่มีโลหะสูงอาจเหมาะกับ Recovery ขณะที่ของเสียอินทรีย์บางประเภทอาจต้องใช้ Treatment อีกแบบหนึ่ง การเลือกวิธีไม่เหมาะสมอาจทำให้ต้นทุนสูงขึ้นและสูญเสียโอกาสในการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์

3. การขนส่งมีความเหมาะสมหรือไม่

ต้องพิจารณาทั้งรถ ภาชนะ การป้องกันการรั่วไหล และความพร้อมในการรับมือเหตุฉุกเฉินให้สอดคล้องกับลักษณะของของเสีย

4. สามารถติดตามเอกสารและปลายทางได้หรือไม่

งานไม่ได้จบเมื่อของเสียออกจากประตูโรงงาน ภายใต้หลักการจัดการสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้วของกระทรวงอุตสาหกรรม ผู้ก่อกำเนิดของเสียมีหน้าที่เกี่ยวข้องกับการจัดการของเสียจนกระบวนการแล้วเสร็จ และมีข้อกำหนดด้านการรายงานข้อมูลด้วย

ควรสามารถตรวจสอบได้ว่า ของเสียออกจากโรงงานเมื่อใด ใครขนส่ง ไปที่ไหน ใช้วิธีอะไร จัดการเสร็จแล้วหรือยัง

การกำจัดสารเคมีใช้แล้วเกี่ยวข้องกับต้นทุนโรงงานอย่างไร?

หลายโรงงานมองต้นทุนของเสียจาก “ราคาค่ากำจัดต่อกิโลกรัมหรือต่อตัน” แต่ต้นทุนจริงมีมากกว่านั้น ตัวอย่างต้นทุนที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่

• • ค่าใช้จ่ายในการจัดเก็บ
  • พื้นที่ที่ถูกใช้เป็นพื้นที่พักของเสีย
  • ค่าแรงในการบริหารและติดตาม
  • ค่า Lab
  • ค่าขนส่ง
  • ค่าบำบัดหรือกำจัด
  • ความเสี่ยงจากของเสียสะสม
  • ภาระด้านเอกสารและการตรวจสอบย้อนหลัง

หากแยกของเสียตั้งแต่ต้นทางและเลือก Treatment Route ได้เหมาะสม บางกรณีอาจช่วยลดปริมาณของเสียที่ต้องส่งกำจัด หรือเพิ่มโอกาสในการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์

ไม่ใช่แค่ กำจัดกิโลละเท่าไร ควรถามเพิ่มเติมว่า ของเสียนี้มีวิธีจัดการที่เหมาะสมที่สุดอย่างไร

กฎหมายเกี่ยวกับการนำของเสียออกจากโรงงาน

                    ประเทศไทยมี ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง การจัดการสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว พ.ศ. 2566 รวมถึงประกาศและหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับการจัดการภายในโรงงานและการนำออกไปจัดการภายนอกโรงงาน โดยกรมโรงงานอุตสาหกรรมรวบรวมกฎหมายและประกาศที่เกี่ยวข้องไว้ในหมวดกฎหมายสิ่งแวดล้อมของโรงงาน

หลักสำคัญหนึ่งคือแนวคิด ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้รับผิดชอบ ซึ่งมุ่งให้ผู้ก่อกำเนิดมีความรับผิดชอบต่อการจัดการของเสียจนได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม ไม่ใช่เพียงส่งของเสียออกจากพื้นที่แล้วถือว่าสิ้นสุดความรับผิดชอบ

ดังนั้นโรงงานควรตรวจสอบข้อกำหนดล่าสุด รวมถึงประเภทของเสีย วิธีการจัดการ การขออนุญาต การรายงาน และเอกสารที่เกี่ยวข้องก่อนดำเนินการทุกครั้ง

อ่านเพิ่มเติม

เลือกบริษัทรับกำจัดสารเคมีอย่างไรให้โรงงานสบายใจกว่าเดิม

บริษัทที่เข้ามาดูแลสารเคมีใช้แล้วควรทำหน้าที่มากกว่านำรถมารับของเสีย

สิ่งที่โรงงานควรคาดหวังคือผู้ให้บริการที่สามารถช่วยวิเคราะห์ตั้งแต่ต้นทางว่า

ของเสียคืออะไร → ควรแยกอย่างไร → ต้องใช้ข้อมูลอะไร → ควรส่งไป Process ไหน → เอกสารอะไรต้องเตรียม → ติดตามผลหลังส่งอย่างไร

เพราะความท้าทายของการจัดการของเสียอุตสาหกรรมไม่ได้อยู่ที่การขนของเสียออกจากพื้นที่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้ทุกขั้นตอนเชื่อมต่อกันอย่างถูกต้องและสามารถตรวจสอบย้อนหลังได้

ให้ EN-Technology บริการกำจัดสารเคมีใช้แล้ว อย่างถูกต้อง ตรวจสอบได้

สำหรับโรงงานที่มี สารเคมีใช้แล้ว ของเสียสารเคมี หรือของเสียอุตสาหกรรมที่ต้องนำออกไปจัดการ สิ่งสำคัญคือการประเมินของเสียให้ถูกต้องก่อนเลือกแนวทางจัดการ

EN-TECH ให้ความสำคัญกับการจัดการตั้งแต่การตรวจสอบประเภทของเสีย การวางแนวทางจัดเก็บและขนส่ง ให้คำปรึกษาด้านเอกสาร ไปจนถึงการประสานกระบวนการบำบัด กำจัด หรือการนำกลับมาใช้ประโยชน์ตามความเหมาะสม เพื่อให้โรงงานสามารถบริหารของเสียได้อย่างเป็นระบบและติดตามกระบวนการได้ชัดเจน

ให้ EN-TECH ช่วยดูแลกำจัด สารเคมีใช้แล้ว อย่างเป็นระบบ ปลอดภัย ถูกต้อง และมั่นใจได้ทุกขั้นตอน ✅

📞 ปรึกษาการจัดการสารเคมีใช้แล้วได้ที่ EN-TECH
Hotline: 086-3188970
LINE: @entechnology
Website: https://www.en-technology.com/

FAQ คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสารเคมีใช้แล้ว